Co oznacza termin „zniesławienie”? Wyjaśnienie pojęcia

Nie jesteś pewien, co dokładnie oznacza termin „zniesławienie” i kiedy wypowiedź staje się przestępstwem. Chcesz wiedzieć, gdzie przebiega granica między dozwoloną krytyką a naruszeniem cudzej czci. Z tego artykułu dowiesz się, jak polskie prawo definiuje zniesławienie, jakie grożą za nie konsekwencje i jak reagować na takie ataki, także w internecie.

Czym dokładnie jest zniesławienie w świetle prawa

W polskim prawie zniesławienie jest opisane w art. 212 Kodeksu karnego jako przestępstwo przeciwko czci człowieka. Chodzi o sytuację, w której ktoś pomawia inną osobę, firmę lub instytucję o takie postępowanie albo takie właściwości, które mogą ją poniżyć w opinii publicznej albo narazić na utratę zaufania potrzebnego do wykonywania określonego zawodu, pełnienia funkcji lub prowadzenia danej działalności. Nie musi dojść do faktycznej utraty reputacji, wystarczy realne zagrożenie, że w oczach innych osób dobre imię zostanie poważnie osłabione, na przykład gdy w miejscu pracy rozpowszechniana jest nieprawdziwa informacja o rzekomym kradzieżowym zachowaniu pracownika.

Jakie zachowania wyczerpują znamiona zniesławienia

Kiedy wypowiedź staje się przestępstwem przeciwko czci?

W praktyce nie każda krzywdząca opinia będzie od razu przestępstwem. Aby można było mówić o zniesławieniu w rozumieniu art. 212 Kodeksu karnego, muszą zostać spełnione określone warunki odnoszące się do treści wypowiedzi, sposobu jej przekazania oraz potencjalnych skutków dla dobrego imienia pomówionej osoby. Dopiero łączne wystąpienie tych elementów powoduje, że wypowiedź przekracza granice dozwolonej krytyki i staje się czynem zabronionym. Warto przy tym zwrócić uwagę na to, czy przekaz dotyczy faktów, które można zweryfikować, czy raczej luźnych ocen, bo w pierwszym przypadku ryzyko popełnienia przestępstwa jest zdecydowanie większe:

• podanie o innej osobie konkretnej, nieprawdziwej informacji przedstawianej jako fakt, a nie subiektywne odczucie lub ocena,
• przekazanie tej informacji co najmniej jednej osobie trzeciej, na przykład współpracownikowi, sąsiadom, członkom wspólnoty mieszkaniowej czy klientom firmy,
• realna możliwość naruszenia dobrego imienia lub zaufania, którego dana osoba potrzebuje do wykonywania swojej pracy, działalności gospodarczej albo pełnienia funkcji społecznej.

Jaką rolę odgrywa publiczny charakter wypowiedzi?

W kontekście zniesławienia bardzo istotny jest publiczny charakter wypowiedzi, rozumiany szerzej niż tylko publikacja w mediach czy internecie. Wystarczy, że krzywdząca treść zostanie przekazana w obecności innych osób, na przykład podczas zebrania pracowników, spotkania wspólnoty mieszkaniowej, zajęć na uczelni czy rozmowy w szerszym gronie znajomych. Nie ma przy tym znaczenia, czy rozpowszechniane są treści ustnie, pisemnie czy z użyciem środków masowego komunikowania, takich jak portale społecznościowe, fora dyskusyjne albo serwisy opinii, bo we wszystkich tych wypadkach może dojść do poważnego uszczerbku na reputacji.

Jakie są różnice między zniesławieniem a zniewagą

W obrocie prawnym często myli się pojęcie zniesławienia ze zniewagą, chociaż chodzi o dwa różne przestępstwa opisane w odrębnych przepisach Kodeksu karnego. W zniesławieniu zasadniczym celem jest uderzenie w reputację ofiary w oczach innych ludzi poprzez rozpowszechnianie na jej temat niekorzystnych informacji o charakterze faktów. W zniewadze nacisk kładzie się natomiast na naruszenie poczucia godności osobistej poprzez użycie wyzwisk, obelg lub innych słów czy gestów, które nie muszą zawierać konkretnych zarzutów możliwych do sprawdzenia. Oba te czyny mogą wystąpić jednocześnie, na przykład gdy ktoś w internecie stosuje wulgarne wyzwiska i równocześnie przypisuje danej osobie nieuczciwe postępowanie zawodowe.

Różnica między tymi typami przestępstw ma praktyczne znaczenie, bo wpływa na sposób formułowania zarzutów, ocenę dowodów i możliwe linie obrony. Przy zniesławieniu istotne jest, czy oskarżony może wykazać prawdziwość stawianych zarzutów albo działanie w społecznie usprawiedliwionym interesie, co może wyłączyć bezprawność czynu. W przypadku zniewagi dowód prawdy nie ma takiego znaczenia, ponieważ nawet stwierdzenia dotyczące realnych zdarzeń mogą być przekazane w sposób obraźliwy. Warto zatem od początku dobrze zidentyfikować, z jakim deliktem mamy do czynienia, aby właściwie zaplanować działania procesowe, w tym ewentualne roszczenia cywilne o ochronę dóbr osobistych.

Jakie konsekwencje prawne grożą za zniesławienie

Jakie kary przewiduje kodeks karny?

Za popełnienie przestępstwa zniesławienia grożą sprawcy konkretne sankcje wynikające wprost z Kodeksu karnego. Ustawodawca przewidział różne rodzaje kar, które sąd może zastosować w zależności od stopnia społecznej szkodliwości czynu, sposobu działania sprawcy oraz skutków dla pokrzywdzonego. Szczególnie surowo traktowane jest zniesławienie popełnione za pomocą środków masowego komunikowania, gdy skala naruszenia dobrego imienia jest znacznie większa niż w przypadku wypowiedzi kierowanej do wąskiego grona osób. W praktyce katalog możliwych sankcji wygląda następująco:

• kara grzywny, czyli obowiązek zapłaty określonej sumy pieniężnej, której wysokość zależy od sytuacji majątkowej i dochodów sprawcy,
• kara ograniczenia wolności, polegająca na obowiązku wykonywania nieodpłatnej kontrolowanej pracy na cele społeczne lub poddaniu się innym nałożonym obowiązkom,
• kara pozbawienia wolności, przewidziana zwłaszcza w sytuacji, gdy zniesławienie zostało dokonane za pomocą środków masowego komunikowania, na przykład poprzez publikację oszczerczego artykułu, nagrania czy wpisu w serwisie internetowym.

Jak dochodzić swoich praw na drodze cywilnej?

Obok odpowiedzialności karnej osoba pomówiona może dochodzić ochrony swoich praw także w postępowaniu cywilnym, powołując się na przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące dóbr osobistych. W takiej sprawie można domagać się złożenia pisemnych lub publicznych przeprosin, usunięcia skutków naruszenia, na przykład skasowania zniesławiających treści, jak również żądać zapłaty zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę albo przekazania określonej sumy na wskazany cel społeczny. Tego rodzaju roszczenia warto rozważyć zwłaszcza wtedy, gdy zniesławienie miało wpływ na relacje zawodowe, kontrakty biznesowe albo pozycję w środowisku, bo postępowanie cywilne pozwala skupić się na naprawieniu szkody wizerunkowej i finansowej, a nie tylko na ukaraniu sprawcy.

Jakie okoliczności wyłączają bezprawność zniesławienia

Kiedy krytyka jest dozwolona?

Prawo karne przewiduje tak zwane kontratypy, czyli sytuacje, w których zachowanie formalnie wypełnia opis czynu zabronionego, ale nie jest traktowane jako przestępstwo. W przypadku zniesławienia do takich sytuacji należy między innymi rzetelna krytyka, zwłaszcza dotycząca działalności publicznej, zawodowej lub gospodarczej, prowadzona w granicach rzeczowej oceny i bez używania obraźliwych sformułowań. Działanie w obronie społecznie uzasadnionego interesu, na przykład ujawnienie nieprawidłowości w funkcjonowaniu instytucji czy firmy, może również wyłączyć bezprawność, o ile osoba wypowiadająca zarzuty dochowuje staranności w sprawdzaniu faktów, a forma przekazu nie ma charakteru osobistego ataku.

Jak udowodnić prawdziwość stawianych zarzutów?

Bardzo ważną rolę w sprawach o zniesławienie odgrywa tak zwany dowód prawdy, opisany w art. 213 Kodeksu karnego. Zgodnie z tym przepisem sprawca nie popełnia przestępstwa, jeżeli stawiany przez niego zarzut okaże się prawdziwy albo został wysunięty w celu ochrony społecznie uzasadnionego interesu, na przykład interesu konsumentów lub pacjentów. W praktyce oznacza to konieczność zgromadzenia wiarygodnych dowodów potwierdzających twierdzenia, takich jak dokumenty, korespondencja, nagrania czy zeznania świadków, bo samo przekonanie o słuszności zarzutów nie wystarczy. Im poważniejsze pomówienie i większy jego zasięg, tym staranniej trzeba przygotować materiał dowodowy, który można przedstawić przed sądem.

W sprawach o zniesławienie ciężar dowodu bardzo często spoczywa na osobie oskarżonej o pomówienie. Jeżeli stawiasz komuś zarzut, musisz być przygotowany, by w toku postępowania wykazać, że podane przez ciebie informacje odpowiadają rzeczywistemu stanowi rzeczy.

Jak skutecznie reagować na zniesławienie w internecie

W przypadku zniesławienia w internecie reakcja powinna być szybka i dobrze przemyślana, bo informacje rozpowszechnione online rozchodzą się błyskawicznie i trudno je później całkowicie usunąć. W pierwszej kolejności trzeba zadbać o utrwalenie dowodów, zanim autor usunie wpis lub zmieni jego treść, a dopiero potem przejść do działań zmierzających do zablokowania dostępu do pomawiającego materiału. Równolegle można przygotować się do ewentualnych kroków prawnych, zarówno na gruncie prawa karnego, jak i cywilnego. W praktyce warto rozważyć następujące działania:

• zabezpieczenie dowodów, między innymi poprzez zrzuty ekranu z widoczną treścią, datą publikacji i adresem URL, a także zapisanie korespondencji związanej ze zniesławiającym wpisem,
• wystosowanie do autora wezwania do dobrowolnego usunięcia zniesławiających treści i zaprzestania dalszego naruszania dobrego imienia, najlepiej w formie pisemnej lub e-mailowej,
• zgłoszenie naruszenia do administratora serwisu, platformy społecznościowej czy forum, z powołaniem się na regulamin oraz przepisy dotyczące dóbr osobistych i przestępstw przeciwko czci,
• rozważenie złożenia prywatnego aktu oskarżenia o zniesławienie albo wniesienia pozwu cywilnego o ochronę dóbr osobistych, jeżeli skutki naruszenia są poważne i dotykają życia zawodowego lub osobistego.

Zabezpieczając dowody w internecie, nie ograniczaj się do zwykłego zrzutu ekranu, bo w sądzie może to okazać się niewystarczające. W wielu przypadkach warto skorzystać z pomocy notariusza lub specjalistycznych narzędzi do archiwizacji stron, aby nadać zebranym materiałom możliwie pełną moc dowodową.